Hậu vệ Atalanta Giorgio Scalvini dùng tay cản cú sút của Harry Kane trong trận thua Bayern 1-4 ở lượt về vòng 1/8 Champions League trên sân Allianz,Munich ngày 18/3. Ảnh: Reuters

Việc Atalanta thua chung cuộc 2-10 trước Bayern tại vòng 1/8 đánh dấu lần thứ tư trong 6 mùa gần nhất Italy sạch bóng đại diện ở tứ kết Champions League. Ở 12 mùa trước đó,kịch bản này chỉ xảy ra ba lần.

Mùa này,Napoli - ĐKVĐ Serie A - bị loại ngay vòng bảng,trong khi Juventus và Inter lần lượt gục ngã ở vòng play-off trước Galatasaray (tổng tỷ số 5-7) và Bodo/Glimt (tổng tỷ số 2-5).

Thảm bại tập thể này phản ánh thực tại nghiệt ngã của bóng đá Italy ở đấu trường châu Âu. Trong cuộc đua giành thêm hai suất đặc cách từ UEFA dựa trên điểm hệ số,Serie A đã tụt thêm một bậc,xuống thứ năm,đứng sau cả Bồ Đào Nha.

Sau các lượt trận vòng 1/8 Europa League và Conference League ngày 19/3,bóng đá Italy chỉ còn đúng hai đại diện vào tứ kết: Bologna loại đồng hương Roma khỏi Europa League,còn Fiorentina đánh bại Rakow để đi tiếp ở Conference League. Italy do đó vẫn chỉ có bốn đại diện dự Champions League mùa tới.

Khủng hoảng của bóng đá đất xứ mỳ ống khiến ngay cả những người trong cuộc cũng phải suy ngẫm. "So với các ông lớn châu Âu,chúng ta đang tụt hậu",HLV Raffaele Palladino của Atalanta nói trên kênh Sky Sport Italy sau khi bị Bayern vùi dập ở lượt về. "Xem qua truyền hình thì không nhận ra,nhưng trên sân,bạn sẽ thấy Bayern đá nhanh đến mức nào. Họ sở hữu những 'động cơ' khác biệt và đạt tốc độ cực đại. Có rất nhiều điều cần phải mổ xẻ,nhưng rõ ràng về mặt chất lượng,họ đang bỏ xa chúng ta".

Ở vòng play-off,chính Atalanta xuất sắc ngược dòng,thắng chung cuộc một đại diện Đức khác là Dortmund 4-3. Nhưng trước Bayern - "gã khổng lồ" ở vòng 1/8,niềm hy vọng còn sót lại của Italy đã hoàn toàn gục ngã. "Bayern hoàn toàn khác",Palladino giải thích thêm. "Họ luân chuyển bóng với tốc độ kinh ngạc. Các cầu thủ của họ có khả năng di chuyển không bóng cực nhanh và nền tảng thể lực hoàn toàn khác biệt. Có lẽ chúng tôi vừa phải đối đầu với đội bóng mạnh nhất thế giới. Ở lượt đi,có lẽ chúng tôi nên tiếp cận theo cách khác,còn hôm nay,dù đã chủ động chơi lùi sâu,kết quả vẫn không đổi".

HLV 41 tuổi của Atalanta còn chỉ ra rằng đây là vấn đề mang tính hệ thống từ gốc rễ. "Bóng đá Italy cần cải thiện ngay từ các hệ thống đào tạo trẻ,nơi chúng ta phải chú trọng hơn vào kỹ thuật cá nhân và tư duy xử lý của từng cầu thủ. Đấy là điểm yếu của bóng đá Italy hiện tại. Tôi có cảm giác chúng ta như đang chơi một môn thể thao khác khi đối đầu các ông lớn ở Champions League. Đã đến lúc cần có những cuộc phân tích sâu sắc và toàn diện. Tất cả,từ ban huấn luyện đến các đào tạo viên,đều phải chuyển mình vì lợi ích chung của nền bóng đá nước nhà",ông nhấn mạnh.

Không phải lần đầu một HLV người Italy nêu bật những vấn nạn của bóng đá quê hương.

"Bóng đá Italy không còn chú trọng vào chất lượng nữa",nhà cầm quân lừng danh Fabio Capello từng nói trên báo Italy La Gazzetta dello Sport năm 2024. "Ở các trường học bóng đá,người ta chỉ dạy chiến thuật mà không dạy kỹ thuật,và để lại hệ quả về mặt lâu dài như vậy. Ở Tây Ban Nha,khoảnh khắc đẹp nhất trong một buổi tập là khi đá ma. Không phải vì đó là lúc vui đùa và thư giãn,mà vì thử thách đặt ra là phạm ít lỗi nhất có thể,và kỹ thuật là thứ quyết định".

Como dưới trướng HLV Fabregas đang thành công với những sao trẻ người ngoài Italy như Nico Paz. Ảnh: AFP

Từ năm 2022,trên Sky Sport Italy,cũng Capello từng báo động: "Bóng đá Italy không đủ những tài năng trẻ,vấn đề vẫn là nền tảng đã sai từ ý tưởng". Sau vòng 29 Serie A cuối tuần qua,một thống kê nổi bật chỉ ra rằng ở giải VĐQG Italy mùa này,Como của HLV Cesc Fabregas là đội đứng cuối ở số phút ra sân thi đấu của những cầu thủ gốc Italy trong đội hình. Como chỉ có đúng một trường hợp cầu thủ người Italy ra sân từ đầu mùa là hậu vệ Edoardo Goldaniga và thời gian trên sân của anh chỉ là... 1 phút.

Cả đội hình Como có hai cầu thủ Italy,gồm hậu vệ Goldaniga và thủ thành dự bị Mauro Vigorito. Ngược lại,có tới 6 cầu thủ Tây Ban Nha. Fabregas nói ông không dùng các cầu thủ nội địa vì không tìm được các nhân tài Italy đủ khả năng đáp ứng yêu cầu lối chơi kiểm soát bóng và ban bật. Cựu tiền vệ này có thể làm phật lòng người Italy,nhưng cách dụng binh của ông đã đưa Como vào top 4 Serie A.

Hôm 14/3,khi được hỏi về thực trạng bóng đá Italy,một người ngoại quốc khác,Nemanja Matic - tiền vệ Serbia đang khoác áo Sassuolo ở Serie A,đáp: "Các bạn vẫn đang giậm chân tại chỗ như ở thập niên 1990. Vấn đề đầu tiên nằm ở các học viện. Tôi thấy điều đó qua chính con trai mình. Các lò đào tạo trẻ ở Anh và Pháp tiến bộ hơn nhiều. Ở đó,họ dạy cầu thủ trẻ cách rê dắt,phát triển kỹ thuật và khuyến khích sự sáng tạo để tìm ra giải pháp trên sân".

Theo Matic,vấn đề của bóng đá Italy còn nằm ở chiến thuật - yếu tố quan trọng,nhưng đang bị lạm dụng quá mức. "Ở đây,nhiều đội đá với ba hậu vệ và tấn công rất ít. Ai đó bảo bóng đá Italy thiếu cường độ,nhưng lấy đâu ra cường độ,nếu bạn chỉ lo phòng ngự bên phần sân nhà? Cần có một dự án đổi mới,nếu không tình hình sẽ còn tệ hơn trong vài năm tới. Tôi thấy buồn vì giờ đây tôi là một phần của bóng đá Italy và tôi muốn thấy nó ở một đẳng cấp cao hơn",anh nhấn mạnh.

Matic (áo trắng) trong màu áo Sassuolo ở Serie A. Ảnh: La Presse

Chưa đầy ba năm trước,Serie A còn chạy một chiến dịch quảng bá tuyên bố hùng hồn rằng "Calcio đã trở lại",sau khi có tới 6 CLB vào tứ kết các Cup châu Âu,trong đó có ba đội ở Champions League. Trong 5 năm qua,các đại diện Serie A đã giành được hai danh hiệu châu lục,cùng 5 lần về nhì. Xét trong thập kỷ trước đó,con số này chỉ là ba lần về nhì.

Từng mùa giải trôi đi theo cách khác nhau và mỗi mùa mang đến cảnh quan riêng biệt,có lúc còn là hệ quả của tác nhân may rủi. Tuy nhiên,"bóng đá Italy phải giải quyết nhiều vấn đề cốt lõi trước khi hy vọng có những CLB thường xuyên cạnh tranh Champions League",báo Tây Ban Nha Marca bình luận.

Vấn đề nhức nhối nhất chính là tài chính. Vực thẳm giàu nghèo giữa Ngoại hạng Anh và phần còn lại hiện lớn đến mức việc san lấp là không tưởng,nhưng Serie A thậm chí còn đang tụt hậu so với các giải đấu hàng đầu châu Âu khác.

Báo cáo tài chính bóng đá châu Âu của hãng Deloitte mùa 2023-2024 xếp Serie A đứng thứ tư về tổng doanh thu,với mức trung bình 168 triệu USD mỗi CLB,thấp hơn mức 218 triệu USD của Tây Ban Nha và 244 triệu USD của Đức. Con số này ở Ngoại hạng Anh lên tới 426 triệu USD mỗi CLB.

Bốn CLB châu Âu có doanh thu cao nhất mùa 2024-2025 là Real Madrid,Barca,Bayern và PSG. Trong khi,CLB Italy có thứ hạng cao nhất là Inter (vị trí thứ 11),còn AC Milan và Juventus lần lượt xếp thứ 15 và 16. Đây đều là những "ông lớn" truyền thống của Serie A.

Các số liệu cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở việc kiếm tiền mà còn ở cách tiêu tiền. Theo Trung tâm Nghiên cứu Bóng đá CIES,các CLB Serie A (12,55 tỷ USD) chỉ đứng sau Ngoại hạng Anh (26,64 tỷ USD) về tổng chi tiêu chuyển nhượng trong giai đoạn 2015-2024,bỏ xa La Liga (9,19 tỷ USD),Ligue 1 (8,61 tỷ USD) và Bundesliga (8,3 tỷ USD). Điều đó cho thấy,không phải lúc nào đồng tiền cũng được chi tiêu khôn ngoan.

Những rào cản về cơ sở hạ tầng đang trở thành lực cản lớn cho bóng đá Italy,làm thu hẹp các nguồn thu từ thương mại và doanh thu trong ngày thi đấu. Juventus và Atalanta là những đội bóng lớn hiếm hoi của Serie A sở hữu SVĐ riêng,trong khi các dự án xây sân mới tại Milan và Rome phải mất nhiều năm ròng rã mới nhận được cái gật đầu từ chính quyền.

Vấn đề tiếp theo là hệ thống đào tạo trẻ,"căn bệnh kinh niên" thường xuyên được nhắc tới tại quốc gia chỉ giành được vỏn vẹn một trận thắng ở World Cup kể từ sau lần đăng quang năm 2006. Trận thắng duy nhất đó của tuyển Italy là trước Anh vào năm 2014.

Hè năm ngoái,HLV trưởng tuyển Italy Gennaro Gattuso đã phải thốt lên rằng Serie A có tới 68% cầu thủ ngoại trong mùa 2024-2025. "Con số này buộc chúng ta phải suy ngẫm",ông nói. "Chúng ta phải trao cơ hội để các cầu thủ trẻ có đất diễn và trưởng thành".

Gattuso đập tay chia vui với tiền đạo Giacomo Raspadori trong trận Italy - Estonia trên sân San Siro,Milan,ở vòng loại World Cup 2026 hồi tháng 9/2025. Ảnh: AFP

Nhìn lại giai đoạn 1997-2007,giải thưởng Cầu thủ trẻ hay nhất năm của Serie A hoàn toàn thuộc về các nội binh,với những cái tên lừng lẫy như Francesco Totti hay Alessandro Nesta. Tuy nhiên,trong 6 năm gần nhất,có tới 5 người chiến thắng là cầu thủ nước ngoài.

Theo nghiên cứu của chuyên trang thống kê Transfermarkt về tổng số phút thi đấu của các cầu thủ U21 tại 20 giải đấu hàng đầu UEFA mùa trước,Serie A ngậm ngùi xếp thứ 18 với tỷ lệ khiêm tốn 8,2%.

Một yếu tố có thể xem là nguyên nhân "giảm nhẹ" cho một năm bết bát của bóng đá Italy tại sân chơi cựu lục địa là việc nhiều CLB lớn đang trong giai đoạn chuyển giao. Simone Inzaghi,HLV đưa Inter tới trận chung kết Champions League năm 2025 và 2023,vừa rời đi hè năm ngoái. Người kế nhiệm ông là Cristian Chivu còn non kinh nghiệm,vừa làm vừa học.

Juventus cũng bất ổn suốt nhiều năm. Luciano Spalletti trở thành HLV thứ năm trong vòng 5 năm của đội khi lên thay Igor Tudor tháng 10/2025. Trong quãng thời gian đó,hàng loạt giám đốc đến rồi đi,để lại một đội hình mất cân bằng và thiếu bản sắc.

Việc Napoli bị loại khỏi Champions League là cú sốc lớn. ĐKVĐ Serie A đã tăng cường lực lượng mạnh mẽ trong hè 2025,nhưng việc không thể góp mặt dù chỉ là ở vòng play-off đã làm dấy lên những hoài nghi quen thuộc về "cái dớp" của Antonio Conte tại đấu trường châu lục.

Tuy nhiên,bức tranh không hoàn toàn chỉ mang màu xám xịt. Mới năm ngoái thôi,bóng đá Italy vẫn có tới 5 đại diện góp mặt ở Champions League nhờ thành tích ấn tượng ở mùa trước đó. Ở cấp độ đội tuyển,trong 5 năm qua,Italy đã đăng quang tại Euro 2020,vô địch giải U17 và U19 châu Âu,trong khi lứa U20 cũng giành vị trí á quân World Cup.

Những thành tích đó sẽ chẳng còn nhiều ý nghĩa nếu Gattuso không thể giúp ĐTQG trở lại World Cup thông qua loạt play-off sắp tới. Họ cần vượt qua Bắc Ireland,sau đó là đội thắng trong cặp đấu giữa Xứ Wales và Bosnia & Herzegovina. Tuy nhiên,từ góc nhìn lạc quan,những thành tích kể trên vẫn là minh chứng cho thấy tài năng của bóng đá Italy vẫn hiện hữu.

Serie A hấp dẫn và khó đoán hơn khi các ông lớn sa sút và những đội nhỏ hoặc trung bình như Como (áo xanh),Bologna vươn lên. Ảnh: Ansa

Ở đấu trường quốc nội,mặt tích cực của việc các ông lớn sa sút là giúp Serie A trở thành một trong những giải đấu kịch tính và cạnh tranh nhất châu Âu. Đã có bốn nhà vô địch khác nhau trong 6 năm qua và không đội nào bảo vệ thành công ngôi vị trong thời gian đó. Sự trỗi dậy của Bologna,đội vừa giành Cup Italy đầu tiên sau 51 năm,và Como trong cuộc đua giành vé dự Cup châu Âu ít nhiều cũng giúp Serie A trở nên thú vị hơn.

Có thể mùa tới Serie A sẽ chỉ có 4 đại diện tối đa ở Champions League,nhưng viễn cảnh không u tối như cách đây 15 năm. Thời đó,đội xếp thứ ba của giải VĐQG Italy chỉ được dự play-off Champions League,lượng khán giả tới sân thấp hơn trung bình 7.000 người mỗi trận,và những định kiến về một lối đá kiểu Italy tẻ nhạt,thực dụng vẫn còn phổ biến.

"Bóng đá Italy chưa thể trở lại cái thuở hoàng kim. Và có lẽ nó sẽ chẳng bao giờ quay về được cái tầm vóc thống trị thế giới như trong ký ức của những người hoài cổ. Nhưng hy vọng vẫn luôn còn đó",Marca bình luận.

Hoàng Thông